MOŁDAWIA, Moldova, Republika Mołdawii, Republica Moldova, państwo w pd.-wsch. Europie.

Informacje ogólne

Informacje polityczne

WARUNKI NATURALNE. Mołdawia zajmuje międzyrzecze Dniestru i Prutu (Besarabia) oraz wąski pas na l. brzegu Dniestru (Naddniestrze); powierzchnia równinna, pocięta głębokimi dolinami rzecznymi i wąwozami; występuje kras; średnia wys. 147 m; ponad 75% pow. na wys. poniżej 200 m; najwyższe wzniesienia: Kodry (wys. do 429,5 m) i Tołtry (część Wyż. Podolskiej). Klimat umiarkowany kontynent., na pd. suchy ze stosunkowo łagodną zimą i długim gorącym latem; średnia temp. w styczniu od –5°C na pn. do –3°C na pd., w lipcu odpowiednio 19°C i 22°C (w Kiszyniowie absolutne minimum –30°C, maksimum 39°C); roczna suma opadów 400 mm na pd. do 560 mm na pn.; opady gł. wiosenno-letnie o charakterze ulew; pokrywa śnieżna ustala się jedynie podczas najchłodniejszych zim; przeważają wiatry pn.-zach.; zimą częste odwilże. Rzeki: Dniestr (dł. w granicach Mołdawii 657 km) z dopływami Stary Reut, Byk i Botna oraz Prut (graniczna na dł. 695 km) należą do dorzecza M. Czarnego. W części wyżynnej zachowały się dąbrowy (lesistość kraju ok. 9%), nad rzekami — lasy łęgowe; stepy (od kwietnych po ostnicowe) zostały niemal w całości zaorane (gleby czarnoziemne). Rezerwat Kodry (ponad 5 tys. ha) utworzony 1971 dla ochrony kompleksu lasów liściastych (dąb, jesion, grab, buk, lipa); pod ochroną aklimatyzowane maral i jeleń.

LUDNOŚĆ. Mołdawianie stanowią 65% ogółu ludności (wg spisu z 1989), Ukraińcy — 14%, Rosjanie — 13%, ponadto: Gagauzi (naród pochodzenia tur. zamieszkujący pd. część kraju), Żydzi, Bułgarzy; większość wierzących to chrześcijanie (rum. i ros. Kościół prawosławny). Przyrost naturalny 5,8‰ (1992), wskaźnik urodzeń 16‰; 28% ludności w wieku do 14 lat, 64% — od 15 do 65 lat; średnia gęstość zaludnienia 130 osób na km2 (największa w środk. części kraju); ludność miejska 47% (1993); gł. m. poza stol.: Tyraspol, Bielce, Bendery, Komrat.

GOSPODARKA. Kraj słabo rozwinięty, silnie uzależniony od importu paliw i surowców. W 1992 rolnictwo i leśnictwo dostarczyło 42% produktu materialnego netto, przemysł i budownictwo — 38%, dochód nar. na 1 mieszk. wyniósł 1260 dol. USA; szacuje się, że 90% społeczeństwa żyje poniżej minimum egzystencji. Reformę gospodarki hamują konflikty na tle polit. i nar. (VIII 1994 Naddniestrze i tzw. Republika Gagauska otrzymały status terytoriów autonomicznych); 1993 rozpoczęty program powszechnej prywatyzacji; XI 1993 wprowadzona własna waluta (lej mołd.); XII 1993 Mołdawia otrzymała 103 mln dol. USA kredytu od Międzynar. Funduszu Walutowego (którego członkiem jest od 1992). Większa część ziemi należy do kołchozów i sowchozów (własność prywatna obejmuje ok. 9% areału upraw); susze i in. klęski żywiołowe (huragany, powodzie) powodują duże straty w produkcji rolnej. Pogłębia się kryzys energ.; 1994 dostawy gazu ziemnego zmniejszone o ponad 1/3 (Mołdawia jest dłużna Rosji 84 mln dol. USA); odkryte na pocz. lat 90. złoża ropy naft. i gazu ziemnego są eksploatowane. W 1994 poziom inflacji zahamowany do 7,6% miesięcznie (1992 — 1500%).

PRZEMYSŁ. Produkcja energii elektr. 11 TW · h (1992); elektrownie cieplne (największa Mołdawska, 2500 MW), oraz wodna na Dniestrze k. Dubossar; przemysł spoż. (owocowo-warzywny, cukr., olejarski, winiarski, tytoniowy), lekki (wyrób dywanów, skórz.-obuwn., odzież., dziewiarski), maszyn roln., metal., chem. (farby), materiałów bud. (cementowy), elektrotechn. (transformatory, silniki elektr.), szklarski, drzewny; najbardziej uprzemysłowiony region na l. brzegu Dniestru.

ROLNICTWO. Użytki rolne zajmują 76% pow. kraju; gł. zboża: pszenica, kukurydza i jęczmień (zbiory 2,1 mln t — 1992); rośliny przem.: słonecznik, buraki cukrowe, tytoń, olejkodajne; ważną rolę odgrywa uprawa winorośli, drzew owocowych i warzyw; hodowla bydła (970 tys. — 1993), trzody chlewnej, owiec i kóz, drobiu.

TRANSPORT I ŁĄCZNOŚĆ. Długość linii kol. 1388 km (1992), dróg samochodowych (łącznie z miejskimi) 14,5 tys. km (z tego o twardej nawierzchni 12,3 tys. km); żegluga na Dniestrze; gazociągi z Rosji do Tyraspola i Kiszyniowa; międzynar. port lotn. Kiszyniów.

HANDEL ZAGRANICZNY. 1990 produkty rolno-spoż. stanowiły ponad 1/2 wartości eksportu, wyroby przemysłu lekkiego 20%, maszyny i sprzęt gospodarstwa domowego 17%; import węgla, gazu ziemnego, ropy naft., żywności (zboże, mięso), metali; gł. partnerzy handl. (1993): Rosja, Białoruś, Ukraina, Rumunia, Turcja.

USTRÓJ POLITYCZNY. Republika Mołdawii jest niepodległa od 27 VIII 1991. Głową państwa jest prezydent wybierany w głosowaniu powszechnym na kadencję 5-letnią; najwyższym organem władzy państw. jest 1-izbowy parlament, w którego skład II 1994 weszło w wyborach powszechnych 104 deputowanych, wybranych na 4 lata. Władzę wykonawczą sprawuje rząd, na którego czele stoi premier powoływany przez parlament na wniosek prezydenta. W życiu gospodarczym Mołdawii obowiązuje ustawa prywatyzacyjna parlamentu z VII 1991; na pocz. 1992 rząd Mołdawii zalegalizował prywatną własność ziemi.

SYSTEM PARTYJNY I ZWIĄZKOWY. Od 1990 obowiązuje w Mołdawii wielopartyjny system polit.; II 1994 z 13 uczestniczących w wyborach powszechnych partii i bloków wyborczych do parlamentu weszły: Agrarna Partia Demokr. premiera Andrei Sangheliego, opowiadająca się za niepodległością Mołdawii i bliskimi związkami ze Wspólnotą Niepodległych Państw i Rumunią, uzyskała ona 42% głosów (jej przywódca Petru Łuczinski był przewodn. poprzedniego, rozwiązanego parlamentu); drugie miejsce i 10% głosów uzyskała proros. Socjaldemokr. Partia Mołdawii, utworzona V 1990 pod przywództwem Viorela Cubotearu; 7% głosów zdobył, utworzony 1989, największy w poprzednim parlamencie, nacjonalistyczny Front Lud.-Chrześc.-Demokr. (do II 1992 p.n. Front Ludowy Mołdawii) pod przewodnictwem Iurie Rosca i jego sojuszników, nawołujących do zjednoczenia z Rumunią. Wybory zbojkotowali separatyści z Naddniestrza; Gagauzi, którym prezydent Mołdawii Snegur obiecał, że w wypadku zjednoczenia Mołdawii z Rumunią zezwoli na secesję Rep. Gagauskiej, wzięli udział w wyborach.

POLITYKA SPOŁECZNA. Realizowana przez państwo obejmuje swym zakresem zabezpieczenie społ., ochronę zdrowia i politykę oświatową. W ramach zabezpieczenia społecznego z ubezpieczeń społ. są wypłacane emerytury, renty, zasiłki rodzinne, renty inwalidzkie; renciści i inwalidzi są także finansowani przez Mołd. Fundusz Socjalny, utworzony 1991 ze składek przedsiębiorstw i różnych organizacji oraz instytucji. Opieka zdrowotna jest bezpłatna. Polityka oświatowa. Do końca lat 80. system oświatowy Mołdawii był zintegrowany z systemem obowiązującym w ZSRR; od 1990 wprowadza się zmiany w programie nauczania: dodano np. literaturę rum. i historię Rumunii.

NAUKA. Głównym centrum badań nauk. Mołdawii jest Mołd. Akad. Nauk w Kiszyniowie (zał. 1961), korporacja uczonych i nacz. instytucja państw. ds. nauki; prowadzi badania w 22 własnych placówkach i koordynuje prace nauk.-badawcze na uniw. w Kiszyniowie (zał. 1945) i inst. politechnicznym w Kiszyniowie (zał. 1947).

HISTORIA. Historia do 1917 → Besarabia i Księstwo → Mołdawskie (Hospodarstwo Mołdawskie). Po rewolucji lutowej 1917 w Mołdawii ujawniły się dążenia do samodzielności. Przygotowania do niej, podjęte przez Rząd Tymczasowy, przerwała rewolucja październikowa. Mołdawska Rada Krajowa, utworzona przez umiarkowanych socjalistów (gł. socjalistów rewolucjonistów i mienszewików) XII 1917 proklamowała Mołdawię republiką lud. w składzie Federacji Ros. oraz zapowiedziała swobody demokr., socjalist. program gosp. i społ.; zwalczana zbrojnie przez bolszewików, Rada Krajowa poparła (niejednogłośnie) tymczasowe przyłączenie Besarabii do Rumunii II 1918, a następnie pełną z nią integrację (XII 1918); reszta terytorium Mołdawię w latach wojny domowej w Rosji była okupowana przez wojska państw centr. (III–XII 1918), Ukr. Centr. Rady, Armię Czerwoną oraz wojska franc. i bryt., następnie wojska gen. A.I. Denikina. Do IV 1920 całą lewobrzeżną część Mołdawii zajęła Armia Czerwona; znalazła się ona w ramach guberni odeskiej i podolskiej Ukr.SRR. 12 X 1924 utworzono Mołd. Autonomiczną SRR w ramach Ukr.SRR, w latach 30. skolektywizowano mołd. rolnictwo. W VI 1940, wykorzystując sojusz z Niemcami (pakt Ribbentrop–Mołotow), władze sowieckie wystosowały do Rumunii ultimatum, żądając natychmiastowego opuszczenia Besarabii i pn. Bukowiny (tę ostatnią i część Besarabii wcielono do Ukr.SRR). Większość Besarabii połączono z Mołd. Autonomiczną SRR, proklamując VIII 1940 Mołd.SRR. Po wybuchu wojny niem.-sowieckiej. Mołdawia była okupowana (1941–44), a tereny sporne wróciły do Rumunii; 1944 przywrócono stan z 1940. Od tego czasu głoszono tezę o istnieniu narodu mołd., a przez wprowadzenie pisma wzorowanego na alfabecie ros. próbowano odizolować kulturę Mołdawii od macierzystej kultury rum.; wraz z rozpadem ZSRR (1991) Mołdawia ogłosiła niepodległość. Od 1990 trwają okresowe walki z żądającymi niezależności Gagauzami oraz nierom. częścią mieszkańców lewobrzeżnej Mołdawii, która nie akceptuje planów zjednoczenia Mołdawii z Rumunią.

LITERATURA. Najstarsze zachowane zabytki lit. w języku staro-cerkiewno-słow. pochodzą z XIV w.; pierwsze pisane zabytki w języku rum. (dokumenty, przekłady ksiąg rel.) powstały w XVI w.; w XVII w. rozwinęło się piśmiennictwo rel. (metropolici: Varlaam i Dosoftei), historiografię XVII oraz przeł. XVII i XVIII w. reprezentowali m.in.: G. Ureche, M. Costin (piszący także w języku pol.), I. Neculce i D. Cantemir. Oswobodzenie Besarabii spod panowania tur. i przyłączenie jej do Rosji (1812) wywarło wpływ na rozkwit literatury mołd.; ważną rolę w rozwoju życia kulturalnego Mołdawii odegrał G. Asachi, organizator szkolnictwa średniego i wydawca pierwszego mołd. dziennika; wybitni pisarze mołd. XIX w. byli jednocześnie klasykami literatury rum., m.in.: Asachi, C. Negruzzi, C. Stamati, V. Alecsandri, A. Russo — twórca krytyki lit. w Mołdawii, Hasdeu, T.L. Maiorescu, I. Creangǎ, a zwł. M. Eminescu. Kolejny etap rozwoju literatury mołd. rozpoczął się po rewolucji październikowej i powstaniu 1924 Mołd. Autonomicznej SRR; rozwinęło się czasopiśmiennictwo (m.in. zał. 1928 pismo „Moldova Literarǎ”, którego kontynuacją od 1932 było „Octombrie”); literaturę realizmu socjalist. reprezentowali prozaicy: I. Canna, N. Markow, D. Milew, L. Barski, oraz poeci: L. Corneanu, N. Kabak, P. Kruczeniuk, M. Andriescu, T. Mǎlai. Po włączeniu Besarabii do ZSRR (1940) wielu wybitnych pisarzy stało się twórcami literatury mołd. (m.in. B. Istru, A. Lupan, L. Deleanu, E. Bukow, G. Meniuk); w czasie II wojny świat. w literaturze mołd. dominowały treści patriotyczne. Twórczość powojenna obrazuje gł. przemiany życia wsi mołd.; współcz. literaturę mołd., poza pisarzami już wymienionymi, reprezentują m.in.: poezję — P. Bocu, A. Busujok, L. Damian, G. Wieru, prozę — N. Kostenko, W. Roşca, W. Wasilake, I. Druţǎ (także dramatopisarz).

SZTUKA. Najstarsze zabytki sztuki na terenie Mołdawii pochodzą z późnego paleolitu; w kulturach neolitycznych (trypolska kultura) powstawały tu dzieła rzemiosła artyst., zwł. ceramika; w epoce brązu (II–I tysiącl. p.n.e.) rozpowszechniła się artyst. obróbka metali. W okresie państwa mołd. (XIV–XVIII w.) ważnym ośr. sztuki była Bukowina. Architektura powstawała w XIV–XVI w. (cerkwie; zamki w Sorokach i Benderach). Od końca XV w. rozwijało się malarstwo, reprezentowane przez ikony, iluminacje i dekoracje ścienne (freski w Nowych Kauszanach, XVIII w.) oraz rzeźba dekor. w kamieniu i drewnie. Z XVIII w. pochodzi cerkiew Mazarakijowska w Kiszyniowie; w budownictwie lud. wykształcił się wówczas typ wiejskiego domu z galeriami; kwitło tkactwo, hafciarstwo i złotnictwo. Po przyłączeniu Besarabii do Rosji (1812) sztuka w Mołdawii rozwijała się jednocześnie z ros. i ukr.; jej gł. ośr. stał się Kiszyniów (klasycyst. budowle, m.in. sobór 1830–35). Od 1940 w sztuce Mołdawii dominował kierunek realizmu socjalist.: nastąpiła przebudowa i odbudowa miast, rozwijało się malarstwo, grafika (A.A. Wasiljew, K.D. Kitajka, G.W. Sainczuk, I.T. Bogdesko, L.P. Grigoraszenko) i rzeźba (L.I. Dubinowski); oryginalnością odznacza się sztuka lud. (tkactwo, ceramika, snycerstwo).

MUZYKA. Ludowa muzyka z nawarstwionymi wpływami rum., tur., ukr. i ros. opiera się gł. na diatonice, skalach ze zwiększoną sekundą, a także na pentatonice i skalach wąskozakresowych. Z reguły jednogłosowa pieśń lud. (m.in. popularna doina), uprawiana przez lud. muzykantów-śpiewaków zw. lautarami, charakteryzuje się bogatą melizmatyką. Tańce (moldoveneasca oleandra, hora, sirba) wykonywano z udziałem tarafów — lud. orkiestr o bogatym instrumentarium (trombita, caval, kobza, muscal, cymbały, dudy, także skrzypce). Profesjonalna muzyka mołd. zaczęła się rozwijać po przyłączeniu Besarabii do Rosji (1812). W Kiszyniowie powstała pierwsza uczelnia muz. (1901), później Teatr Muz.-Dram. (1933), orkiestra symfoniczna (1935); po utworzeniu Mołd.SRR (1940) powstały: filharmonia, konserwatorium, szkoły muz.; działają też zespoły ludowe. Twórczość kompozytorów opiera się gł. na rodzimym folklorze muz. (D. Herszfeld, S. Neaga, E. Łazariew, W. Polakow, W. Zagorski i in.).

FILM. Pierwsze pokazy film., organizowane przez firmę Pathé, odbyły się w 1896 w Kiszyniowie; w latach 30. filmowcy z Bukaresztu realizowali na terenie Mołdawii filmy krajoznawcze; miejscowa produkcja film. zaczęła się po utworzeniu 1940 Mołd.SRR; 1947 w celach propagandowych otwarto w Kiszyniowie oddział moskiewskiej wytwórni filmów dokumentalnych, podporządkowany wkrótce wytwórni kijowskiej, 1952 przekształcony w wytwórnię mołdawską. Pierwszym filmem fabularnym opartym na motywach mołd. była baśń poet. Andriesz (1955) — debiut S. Paradżanowa, zrealizowany w Mołdawii przez wytwórnię w Kijowie; od 1958 produkcję fabularną przeniesiono do Kiszyniowa; w latach 60. w sztuce film. było widoczne dążenie do poet. ekspresji indywidualnej połączone z paradokumentalną obserwacją życia (m.in. Podróż w kwiecień 1963 i Ostatni miesiąc jesieni 1966, W.K. Dierbieniowa), inspiracje folklorem (m.in. Czerwone połoniny 1966, Lautarzy 1972, oba E. Łotianu), a także impresyjny styl fotografii film. (m.in. Człowiek idzie za słońcem 1962, M.N. Kalika); tendencje te przełamywały dotychczasowe stereotypy narracji i obrazowania film., a także były manifestem odrębności mołd. w kinie sowieckim. W następnych latach film mołd. dostosowywał przekazywane treści do obowiązujących zasad, wyrażało się to szczególnie w utworach hist.; w filmach akcentowano idee jedności Besarabii z Rosją i ZSRR oraz jej odrębność wobec Rumunii; ukazywano udział Mołdawian w rewol. ruchu bolszewickim, odwołując się do tradycji buntów hajduków mołd.; poziomem realizacji wyróżniały się filmy takich twórców, jak: W.G. Łysenki, V. Gażiu, V. Pascaru, N. Gibu, V. Jovice, A. Kodru, V. Brescanu i in.